भेषजं विधिना युक्तं व्याधीनामपुनर्भवम् |

नांदेडच्या त्या शासकीय रुग्णालयातील सकाळ नेहमीप्रमाणेच सुरू होती. ओपीडीमध्ये रुग्णांची गर्दी, नोंदणी कक्षासमोरील लगबग, डॉक्टरांना भेटण्यासाठी सुरू असलेली धावपळ आणि प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर दिसणारी वेगवेगळी चिंता… या सगळ्या वातावरणात रुग्णसेवेचा एक दिवस पुढे सरकत होता.

त्याच रुग्णालयात मी एम.डी. कायचिकित्सेचे शिक्षण घेत होतो. वैद्यकीय ज्ञान आत्मसात करण्याबरोबरच रुग्णांच्या वेदना समजून घेणे, त्यांच्या समस्यांकडे संवेदनशीलतेने पाहणे आणि उपचारांच्या माध्यमातून त्यांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणणे, हेही माझ्या शिक्षणाचे महत्त्वाचे भाग होते.

अशाच एका दिवशी आमच्या प्राध्यापकांचे एक नियमित रुग्ण आपल्या मुलाला घेऊन ओपीडीमध्ये आले. प्राध्यापकांना त्या कुटुंबाची परिस्थिती परिचित होती. त्यांचा मुलगा विशेष गरजा असलेला होता. त्याला असलेल्या आजाराचा सखोल अभ्यास व्हावा, त्याला योग्य उपचार मिळावेत आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे उपचारांमध्ये कोणतीही अडचण येऊ नये, या उद्देशाने प्राध्यापकांनी त्या मुलाचा माझ्या संशोधन प्रकल्पात समावेश केला.

त्या क्षणी हा केवळ माझ्या संशोधनाचा एक भाग होता; पण पुढे हीच घटना माझ्या वैद्यकीय प्रवासातील एक अविस्मरणीय अनुभव ठरणार होती, याची मला तेव्हा कल्पनाही नव्हती.

तपासणीसाठी त्या मुलाचा शर्ट वर केला आणि त्याच्या पाठीवरील दृश्य पाहून मी क्षणभर स्तब्ध झालो.

त्याच्या पाठीवर सोरायसिसचा मोठा, गंभीर स्वरूपाचा आणि दुय्यम संसर्गाची लक्षणे असलेला चट्टा पसरला होता. त्वचेवरील विकृती, जळजळ आणि वेदनादायक स्थिती पाहून त्या मुलाला किती त्रास होत असेल, याची कल्पना येत होती. शरीरावर होणाऱ्या अशा वेदनांचा त्रास एखाद्या सामान्य व्यक्तीलाही असह्य झाला असता.

पण या मुलाची परिस्थिती वेगळी होती.

त्याला स्वतःच्या वेदना शब्दांत व्यक्त करता येत नव्हत्या. त्याला नेमके कुठे दुखते, किती जळजळ होते, रात्री झोप लागते की नाही, या प्रश्नांची उत्तरे तो स्पष्टपणे देऊ शकत नव्हता. त्याच्या चेहऱ्यावरचे भाव आणि शरीराची अवस्था यांतूनच त्याच्या त्रासाची कल्पना करावी लागत होती.

कधी कधी वैद्यकीय क्षेत्रात आपण रोगाचे निदान करण्यासाठी अनेक प्रश्न विचारतो, तपासण्या करतो आणि लक्षणांचा अर्थ लावतो. पण त्या दिवशी मला जाणवले की काही रुग्णांच्या वेदना शब्दांत व्यक्त होत नाहीत; त्या समजून घेण्यासाठी डॉक्टरांकडे वैद्यकीय ज्ञानाबरोबरच संवेदनशील मनही असावे लागते.

त्या मुलाच्या शेजारी उभे असलेले त्याचे वडील मात्र सगळे काही शांतपणे पाहत होते. त्यांच्या चेहऱ्यावर चिंता होती, डोळ्यांत असहायता होती आणि मनात एकच प्रश्न असावा—आपल्या मुलाला या यातनेतून कधी मुक्ती मिळणार?

अखेर त्यांनी माझ्याकडे पाहिले आणि थरथरत्या आवाजात विचारले,

“डॉक्टर, हे पूर्ण बरे होईल ना?”

हा प्रश्न केवळ आजाराबद्दल नव्हता. तो एका असहाय पित्याच्या आशेचा, काळजीचा आणि आपल्या मुलाला वेदनामुक्त पाहण्याच्या आर्त इच्छेचा प्रश्न होता.

वैद्यकीय क्षेत्रात रुग्णाच्या नातेवाइकांना दिलासा देणे महत्त्वाचे असते; पण खोटे आश्वासन देऊन क्षणिक समाधान मिळवून देणे योग्य नसते. उपचारांच्या मर्यादा आणि आजाराचे स्वरूप यांची स्पष्ट जाणीव करून देणे, हीदेखील डॉक्टरांची जबाबदारी असते.

मी त्या वडिलांना समजावून सांगितले,

“उपचारांनी आपण हा आजार नियंत्रणात आणू शकतो. त्वचेवरील चट्टे बरे होऊ शकतात आणि मुलाला मोठ्या प्रमाणात आराम मिळू शकतो. मात्र, सोरायसिस हा पुन्हा उद्भवू शकणारा आजार आहे. भविष्यात तो पुन्हा कधी उफाळून येईल किंवा येईलच का, हे निश्चितपणे सांगता येत नाही.”

माझे बोलणे संपताच त्यांच्या चेहऱ्यावरील भाव बदलले. ज्या उत्तराची त्यांना अपेक्षा होती, ते उत्तर मी देऊ शकलो नव्हतो. त्यांना कदाचित असे वाटले असावे की इतक्या मोठ्या आजारातून मुलाला मुक्ती मिळणार असेल, तर ती कायमचीच मिळायला हवी.

त्यांचा धक्का मला समजत होता.

कारण रुग्णाच्या कुटुंबासाठी आजार म्हणजे केवळ एक वैद्यकीय निदान नसते. त्यामागे अनेक रात्रींची जागरणे, उपचारांचा खर्च, मुलाच्या भविष्याची चिंता आणि पुन्हा पुन्हा उद्भवणाऱ्या त्रासाची भीती दडलेली असते.

विशेषतः जेव्हा रुग्ण स्वतःच्या वेदना सांगू शकत नाही, तेव्हा त्याच्या वेदनांचे ओझे त्याचे आई-वडील मनातल्या मनात वाहत असतात.

आयुर्वेदाबद्दल अनेक रुग्णांच्या मनात एक ठाम विश्वास असतो—आयुर्वेदाने उपचार केले की आजार मुळापासून नष्ट होतो आणि तो पुन्हा कधीही उद्भवत नाही. या विश्वासामागे आयुर्वेदाविषयीची श्रद्धा आणि दीर्घकालीन आजारांपासून कायमची मुक्ती मिळवण्याची इच्छा असते.

मात्र, कोणत्याही वैद्यकीय पद्धतीत उपचारांचे वास्तव, आजाराचे स्वरूप आणि पुनरावृत्तीची शक्यता समजून घेणे आवश्यक असते.

सोरायसिस हा दीर्घकालीन, रोगप्रतिकारक यंत्रणेशी संबंधित दाहक त्वचारोग आहे. त्यामध्ये आनुवंशिक प्रवृत्ती महत्त्वाची असू शकते. मानसिक ताण, काही संसर्ग, त्वचेला झालेली इजा आणि इतर घटकांमुळे काही व्यक्तींमध्ये आजाराची लक्षणे पुन्हा वाढू शकतात. योग्य उपचारांनी चट्टे लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतात किंवा त्वचा काही काळ पूर्णपणे स्वच्छ दिसू शकते; तरीही भविष्यात पुनरावृत्ती होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

आयुर्वेदाच्या दृष्टीने अशा त्वचारोगांचा विचार करताना दोष-दूष्य, धातू, अग्नी आणि शरीरप्रकृती यांसारख्या संकल्पनांचा विचार केला जातो. काही आयुर्वेदिक विवेचनांमध्ये बीजदुष्टीचा उल्लेख आनुवंशिक प्रवृत्तीशी साधर्म्य दर्शवणाऱ्या संकल्पनेच्या रूपात केला जातो.

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर माझ्यासाठी महत्त्वाचे होते ते म्हणजे त्या मुलाला शक्य तितका आराम मिळवून देणे, त्याच्या त्वचेची स्थिती सुधारणे आणि उपचारांचा प्रवास शास्त्रीय पद्धतीने पुढे नेणे.

वडिलांनी माझे म्हणणे शांतपणे ऐकून घेतले. त्यांनी वास्तव स्वीकारले आणि माझ्यावर विश्वास ठेवण्याचा निर्णय घेतला.

तो विश्वास माझ्यासाठी केवळ प्रोत्साहन नव्हता; ती एक मोठी जबाबदारी होती.

माझ्या थेट देखरेखीखाली त्या मुलाचे उपचार सुरू झाले. त्याच्या प्रकृतीचा विचार करून, आयुर्वेदाच्या शास्त्रोक्त उपचारपद्धतीनुसार विरेचन, घृतपान आणि योग्य औषधोपचार यांची सांगड घालण्यात आली. उपचारांच्या प्रत्येक टप्प्यावर त्याच्या स्थितीचे निरीक्षण करणे, त्वचेतील बदल समजून घेणे आणि उपचारांना मिळणारा प्रतिसाद पाहणे यांना महत्त्व दिले गेले.

आमची अपेक्षा होती की हळूहळू सुधारणा होईल. पण पहिल्याच महिन्यात दिसलेला बदल उत्साहवर्धक होता.

अवघ्या एका महिन्यात त्या मुलाला सुमारे ९० टक्के आराम मिळाला!

ज्या पाठीवरील गंभीर चट्ट्याने सुरुवातीला मन अस्वस्थ केले होते, त्यात लक्षणीय सुधारणा दिसू लागली. त्याच्या त्वचेची स्थिती सुधारत होती आणि त्याला होणारा त्रास कमी होत होता.

वैद्यकीय शिक्षणात आपण अनेक सिद्धांत शिकतो. संशोधनात निरीक्षणे नोंदवतो. उपचारांच्या परिणामांचे विश्लेषण करतो. पण जेव्हा आपल्या समोर एखाद्या रुग्णाच्या आयुष्यात प्रत्यक्ष सकारात्मक बदल घडताना दिसतो, तेव्हा त्या अनुभवाचे महत्त्व वेगळेच असते.

त्या मुलाला आपल्या वेदना स्पष्टपणे सांगता येत नव्हत्या; पण त्याच्या प्रकृतीत झालेली सुधारणा आमच्यासाठी खूप काही सांगून जात होती.

त्याच्या वडिलांच्या मनातही आता नव्या आशेचा किरण निर्माण झाला होता.

मात्र, मी त्यांना एक गोष्ट स्पष्टपणे सांगितली होती—या सुधारण्याचा आनंद नक्कीच घ्यायचा, पण सोरायसिसच्या संभाव्य पुनरावृत्तीबद्दल जागरूकही राहायचे.

उपचारांचा उद्देश केवळ त्वचेवरील चट्टे कमी करणे नसतो; तर रुग्णाच्या एकूण आरोग्याची काळजी घेणे, त्याच्या त्रासात घट घडवणे आणि दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी योग्य मार्गदर्शन करणे हाही असतो.

त्यानंतर काळ पुढे सरकत गेला.

दिवसांचे महिने झाले. महिन्यांची वर्षे झाली. वैद्यकीय शिक्षण, रुग्णसेवा आणि संशोधनाच्या धावपळीत अनेक नवे रुग्ण भेटले, अनेक नवी आव्हाने समोर आली. पण त्या मुलाची आठवण मनाच्या एका कोपऱ्यात कायम राहिली.

काळाच्या ओघात त्या घटनेला अनेक वर्षे उलटून गेली होती.

एक दिवस मी माझ्या नेहमीच्या कामात व्यस्त असताना मोबाईलची रिंग वाजली. स्क्रीनवर दिसणारा नंबर ओळखीचा वाटला. फोन उचलताच पलीकडून आवाज आला.

ते त्याच मुलाचे वडील होते!

त्यांच्या एका मित्राला सोरायसिसचा त्रास सुरू झाला होता. त्या मित्रासाठी योग्य उपचार आणि मार्गदर्शन मिळावे, या हेतूने ते माझ्याशी संपर्क साधत होते.

सुरुवातीला आमचे बोलणे त्या मित्राच्या आजाराबद्दल आणि उपचारांच्या शक्यतांबद्दल सुरू होते. पण बोलता बोलता त्यांनी अचानक अनेक वर्षांपूर्वीच्या त्या मुलाची आठवण काढली.

आणि मग त्यांनी मला जे सांगितले, ते ऐकून मी काही क्षण निःशब्द झालो.

ते म्हणाले,

“डॉक्टर, तुम्ही ज्या मुलावर तेव्हा उपचार केले होते ना… त्याला आजपर्यंत सोरायसिसचा त्रास पुन्हा झालेला नाही!”

 आज त्याच आवाजात आनंद, समाधान आणि कृतज्ञता होती.

वैद्यकीय क्षेत्रात प्रत्येक रुग्णाचा प्रवास वेगळा असतो. काही रुग्णांना वारंवार उपचार घ्यावे लागतात. काहींना दीर्घकाळ आजार नियंत्रणात ठेवावा लागतो. तर काहींच्या बाबतीत दीर्घकाळ टिकून राहणारी सुधारणा अनुभवायला मिळते. या मुलाच्या बाबतीत अनेक वर्षे पुनरावृत्ती न झाल्याची बातमी माझ्यासाठी निश्चितच आनंददायी आणि समाधान देणारी होती.

त्या वडिलांनी माझ्यावर दाखवलेला विश्वास आजही माझ्यासाठी अमूल्य आहे. कारण रुग्णाचा विश्वास मिळवणे ही मोठी गोष्ट असते; पण त्या विश्वासाला प्रामाणिकपणे पात्र ठरणे, ही त्याहून मोठी जबाबदारी असते.